Een bijzonder pianopaar

In de kerk stond een piano,
Een oud instrument.
Damiaan vroeg aan een melaatse,
Of hij nog eens wou spelen.
Met slechts drie vingers aan elke hand,
Was het moeilijk.
Niet alle noten konden gespeeld worden,
Op het gepaste moment.
Het lukt niet,
Zei de man een beetje triest.
Tot een andere man naast hem kwam zitten.
Ook met drie vingers aan elke hand,
Samen speelden ze,
Mooie muziek echode door de kerk.
Alleen konden ze niet spelen,
Maar als je iets samen doet,
Dan lukt dat even goed.

Karolien Borghlevens

Advertenties

Een klein eiland

Molokaï,
Een eiland heel klein.
Toonde dat wie klein is,
Ook groot kon zijn.
Zieken kwamen aan op het strand,
Verstoten uit hun eigen vaderland.
Eilandbewoners kwamen hen tegemoet,
Met vers voedsel,
Een aardig woord,
Dat ze van hun priester hadden gehoord.
Behandel elke nieuweling,
Zoals je beste vriend.
Geef de ontvangst die je zelf zou willen,
Grootsheid in kleine daden.

Karolien Borghlevens

Stralen zonder de zon

De zon staat hoog aan de hemel,
Haar stralen raken iedereen.
Rijke mensen,
Maar zeker ook de armen.
Maar alleen bij speciale mensen,
Zal ze ook het hart verwarmen.
Molokaï baadde in het zonlicht,
Vele dagen op een jaar.
Stralen van het licht,
In ieders gezicht.
Maar op grauwe dagen,
Zonder zon,
Was er slechts een gezicht,
Dat mooi stralen kon.

Karolien Borghlevens

Nergens beter dan op Molokaï

Op 10 mei 1873 kwam Pater Damiaan aan in de melaatsennederzetting van Molokaï. Een blanke missionaris koos de kant van het Hawaiiaanse volk dat het meest te lijden had van de ziekte en de segregatiepolitiek. Voortaan was de melaatsennederzetting niet enkel een vergeetput maar een verbanningsoord waarop de ogen van de wereld gericht waren. Damiaan fungeerde als luidspreker voor de grieven en de eisen van de zieken. Zoals weinig andere blanke medebroeders van zijn tijd identificeerde hij zich ten volle met zijn melaatse medemensen. Hij had het over ‘Wij, melaatsen’ nog voordat bij hem de ziekte officieel werd vastgesteld.

De gehele mens

Zijn allesomvattende opdracht beoogde de gehele mens, ziel en lichaam, zonder onderscheid naar afkomst of religie. Die aanpak sloeg aan. Toen confrater Aubert Bouillon bij Damiaan op bezoek kwam en de tijd nam om even te praten met de zieken, hoorde hij overwegend positieve geluiden: “Ik vroeg aan heel wat melaatsen of ze hun bestaan betreurden. Ze zeiden me van niet. We zijn erg tevreden over het bestuur van de leprozerie en vooral over onze pastoor. Hij is erg bekommerd om ons. Hij bouwt zelfs eigenhandig onze huizen. Als iemand van ons erg ziek is, brengt hij ons thee, crackers, suiker. Hij geeft zijn kleding aan de armen. Hij maakt geen onderscheid, of we nu katholiek of protestant zijn”.

Copyright Damiaan Vandaag

Damiaan en de weesjongens, 1889 – copyright Damiaan Vandaag

Zin en betekenis geven

Vanaf het begin deed Damiaan er alles aan om de materiële levensomstandigheden in de nederzetting te verbeteren. Goede voeding, zuiver water, aangepaste kleding, degelijke huisvesting en noodzakelijke medische zorgen, maakten van een levend kerkhof opnieuw een leefbare plaats. Maar er is meer nodig om van die leefbare plaats opnieuw een menselijke samenleving te maken. Damiaan zette in op ontspanning en probeerde opnieuw zin en betekenis te geven aan levens van ongeneeslijk zieke mensen, gescheiden van familie en vrienden, verbannen uit de samenleving. Omringd als hij was door pijn en verdriet, probeerde Damiaan blij en opgewekt te zijn. Zijn optimisme doorspekt met heel wat humor, werkte aanstekelijk. Eucharistievieringen gaven hoop en troost en versterkten het gemeenschapsgevoel. Een koor en muzikanten luisterden ze op. Ook processies, hoog bezoek en zelfs begrafenissen brachten de kolonie in een feeststemming. Damiaan richtte al een jaar na zijn aankomst een fanfare op en zorgde voor instrumenten.

Damiaan wist dat lichaamsbeweging goed was voor de zieken. Hij leerde zijn zieke parochianen opnieuw bewegen. Wie het kon, hielp Damiaan bij zijn talrijke bouwondernemingen. Daarnaast promootte Damiaan het paardrijden. De kinderen genoten ook wel eens van een verfrissende zwempartij. De weeskinderen droegen werkelijk zijn hart weg. Hij ontfermde zich over hen als een vader, zorgde voor onderwijs en maakte tijd om met hen te spelen.

Damiaan en meisjeskoor -copyright Damiaan Vandaag

Damiaan en meisjeskoor, 1878 -Copyright Damiaan Vandaag

De blijheid van de mensen

Wie kennismaakte met de nederzetting beschreef het samenleven daar in idealistische, bijna utopische bewoordingen. De Amerikaanse marinedokter Woods beschrijft scenes uit de nederzetting in de tijd van Damiaan die zo uit een hedendaags vakantiepark geplukt lijken. In 1887 liet hij Damiaan ook persoonlijk weten dat hij nergens ter wereld een leprozerie had bezocht waar de zieken het zo goed hadden. Amerikaans schrijver Charles Warren Stoddard idealiseert Damiaan in een geromantiseerd verslag van zijn bezoek in 1884 als een nieuwe Sint-Franciscus met aandacht en zorg voor alle levende wezens. De Engelse gentlemen en schilder Edward Clifford die Damiaan bezocht in december 1888, verwonderde zich over “het spektakel van de blijheid van de mensen, de schoonheid van het landschap, en het alles bij elkaar zoete bestaan dat men er leidt”. Wat deze ooggetuigen beschrijven, heeft dus veel weg van een utopie die werkelijkheid werd.

Niet alleen

Damiaan deed dit alles niet zonder slag of stoot en ook niet alleen. Hij vereenzelvigde zich met zijn zieke medemensen op Molokaï. Hij was er niet enkel voor hen maar samen met hen. Steun en sympathie kwam er vanop de eilanden zelf, uit de Verenigde Staten en Europa, vaak uit protestantse hoek. Maar hij ondervond ook onbegrip, tegenwerking, weerstand soms zelfs vijandigheid. Twijfels en depressieve gedachten overmanden hem in dagen van eenzaamheid en onzekerheid over wie zijn werk zou voortzetten. Hij kwam het telkens te boven dankzij zijn mentale veerkracht, zijn creativiteit en zijn niet aflatende werk- en levenslust. En vooral door de dagelijkse eucharistie en zijn gebed.

Portret Damiaan mediterend, 1888 door Edward Clifford - copyright Damiaan Vandaag

Portret Damiaan mediterend, 1888 door Edward Clifford – copyright Damiaan Vandaag

Het onmogelijke

Door zijn geloof in het onzichtbare, bleek Damiaan in staat tot het onmogelijke. Hij realiseerde de utopie in de kiem aanwezig bij zijn aankomst. Hij was de priester-missionaris bij uitstek. Hij zag mensen in ten dode opgeschreven zieken. Hij maakte van een levend kerkhof en een oord zonder wet een leefbare plaats, een menswaardige samenleving.

Zicht op Kalawao, Molokaï, 1888 door Edward Clifford - copyright Damiaan Vandaag

Zicht op Kalawao, Molokaï, 1888 door Edward Clifford – copyright Damiaan Vandaag

Ruben Boon, projectleider Damiaan Vandaag


Damiaan op de expo ‘De utopie van een missie’ in KADOC. Voor meer info, klik hier.

Last minute Molokaï

Negen jaar is Damiaan missionaris op het eiland Hawaii (Big Island) als hij zich begin mei 1873 samen met enkele medebroeders als vrijwilliger opgeeft om beurtelings de ongeneeslijke melaatsen op Molokaï bij te staan. Damiaan vertrekt als eerste. Hij heeft amper tijd om stil te staan en koffers te pakken. Samen met de bisschop komt hij op zaterdagmorgen 10 mei 1873 aan in de melaatsenkolonie. De aankomst van Damiaan in de melaatsenkolonie laat de gemoederen niet los. Damiaan wordt lof toegezwaaid als de christelijke held die moedig de verafschuwde ziekte en de gevreesde ballingschap trotseert. Zijn oversten kunnen niet anders dan zijn verblijf verlengen. De christelijke held verlangt echter meer. Teruggaan naar zijn oude missiepost is geen optie. Hij wil zijn leven geven voor deze arme zieken.

Copyright Juliaan Vandekerkhove

Copyright Juliaan Vandekerkhove

In openlucht

Daar staat Damiaan dan aan land die zaterdagmorgen 10 mei 1873. Op een brevier en nog wat priesterspullen na heeft hij amper bagage bij. Meteen schrijft hij zijn overste om “een kist met wijn, boeken voor geestelijke lezing en studie, een paar hemden, een lange broek, schoenen, een bel, wat rozenkransen en catechismussen, grote en kleine hosties, een zak bloem en een afsluitbare kist met sleutel”. De eerste weken slaapt hij in openlucht, onder een pandanusboom die hem die eerste nachten op Molokaï een gevoel van geborgenheid geeft. Het is dat of slapen bij een melaatse… De vreselijke ziekte doet hem huiveren en vervult hem aanvankelijk met veel weerzin. Koste wat het kost wil hij die overwinnen. Ook Jezus raakte de melaatse aan…

Geen retourticket

Damiaans afreis naar Molokaï heeft veel weg van een last minute. Snelle beslissing. Overhaast vertrek. Geen tijd om te pakken. Onvoorbereid. Vol verrassingen. Na een week of twee terug thuis. Het retourticket heeft Damiaan evenwel niet nodig gehad. Aangekomen in het ‘zieke paradijs’ van Molokaï, wil hij niet meer weg, ook al laat het verblijf vaak te wensen over!

Copyright Juliaan Vandekerkhove

Copyright Juliaan Vandekerkhove

Vakantie

Waarom dit verhaal aan het begin van de vakantieperiode? Omdat het ons laat nadenken over ‘vakantie nemen’. Na alle drukke bezigheden, bekommernissen en stress van het afgelopen werkjaar, willen we het hoofd leeg maken, tot rust komen en de batterijen opladen. In de vakantiemaanden gaan we op zoek naar een nieuw evenwicht, naar de verloren harmonie in de relatie met onszelf, met de mensen rondom ons en met God (de Ander). Al wat dat evenwicht en die harmonie heeft verstoord proberen we op een lager pitje te zetten (drukke bezigheden), te vermijden (stress) of los te laten (bekommernissen). Vakantie gaat terug op het Latijnse zelfstandige naamwoord ‘vacatio’ dat slaat op een periode, vrij van verplichtingen en op het Latijnse werkwoord ‘vacare’ dat zoveel betekent als ‘vrij maken’ of ‘leegmaken’.

Copyright Juliaan Vandekerkhove

Copyright Juliaan Vandekerkhove

Tijd vrij maken

We proberen tijd vrij te maken en onze agenda leeg te houden, of toch niet helemaal. We proppen onze valiezen vol en gaan op reis. Maar heeft vakantie wel te maken met volle valiezen? Eigenlijk niet. Vakantie is een terugkeer naar de essentie, naar een evenwicht. Het is opnieuw tijd vrij maken voor onszelf, voor de mensen rondom ons en voor God. Damiaan kwam zonder veel bagage aan op Molokaï. Hij liet zijn bezigheden en bekommernissen als traditionele missionaris op het eiland Hawaii achter zich en kwam vrij en met open lege handen aan in de melaatsennederzetting. Klaar om te ontvangen. Bereid om tot zichzelf en zijn roeping te komen. Bereid om alles te geven voor zijn zieke medemensen. Luisterend naar Gods oproep. Een werkjaar lang hebben we alles kunnen geven, hopelijk mogen we tijdens deze vakantie opnieuw ontvangen en een nieuw evenwicht vinden. Zo komen we net als Damiaan als herboren en nieuwe mensen uit een welverdiende vakantie.

Ruben Boon, projectleider Damiaan Vandaag

Pasen op Molokaï

Kijkend in de winkelstraten,
Zie ik etalages vol met felle kleuren.
Paaseitjes met gele linten,
Alle kleuren van de regenboog.
Vrolijke konijntjes en kuikens,
Een overdosis schattigheid en lekker eten.
Waarvoor staat het paasfeest?
Spontaan komen die eieren in ieders verbeelding.
Een veranderde tijdsgeest.
Wat helemaal niet erg is,
De meesten hebben het goed.
Maar anders dan bij kerst lijkt niemand te willen delen.
We houden al die eitjes in onze kast tot ze ons gaan vervelen.
Op Molokaï was zo’n gekleurd ei,
Vast een zeldzame lekkernij.
Misschien zelfs onbestaande,
Maar met Pasen was er iets anders gaande.
Het leven van de Heer werd herdacht,
Niet met zoveel pracht.
Maar mooi in al zijn eenvoud,
De echte Paastraditie!
Waardering voor elkaar,
Zorgen voor wie het minder goed heeft.
Dat was voor hen het echte Paasfeest.
Geen plaats voor luxe,
Felgekleurde eieren.
Maar een feest gekleurd door de glimlach van de mensen.

Karolien Borghlevens

Mens altijd mens

wanneer leprapatiënten uit Hawaii
naar een eiland
zakdoek groot
verbannen worden

wacht het pijnlijk lot
van leven op een vuilnisbelt
van langzaam wegrotten
van dagen aftellen

tot één man
priester – missionaris
met troostende woorden
een hand reikt

zonder angst voor besmetting
wonden verzorgt
kleren uitdeelt
vriend van melaatsen wordt

om dan samen
huizen school
kerk ziekenhuis
te bouwen

ook daar in Molokai
blijft
voor Pater Damiaan
MENS ALTIJD MENS

Gerard Cornelis, eerste dorpsdichter van Tremelo