De mantelzorger

De Amerikaanse schrijver en professor Charles Warren Stoddard die Damiaan op Molokaï een bezoek bracht in 1884, beschrijft de rusteloze priester-missionaris als een “manusje van alles: dokter voor ziel en lichaam, magistraat, onderwijzer, timmerman, meubelmaker, schilder, tuinman, huisbewaarder, kok, en zelfs in sommige gevallen begrafenisondernemer en grafdelver”.

Damiaan, de mantelzorger

Vandaag zouden we aan dat rijtje ook nog ‘mantelzorger’ kunnen toevoegen. Damiaan had het als mantelzorger niet onder de markt. “De werkzaamheden van Pater Damiaan namen nooit een einde. Van de Mis in de vroege morgen tot lang nadat zijn parochianen waren gaan slapen, was hij bezig. Als hij dan tenslotte toch zijn bed had opgezocht, lag hij nog dikwijls wakker, plannen makend voor de toekomst of wachtend tot hij geroepen werd om de angst van zieken of stervenden te verlichten”, zo beschrijft diezelfde Stoddard het fysiek en emotioneel uitdagende en uitputtende leven van de mantelzorger in de leprozerie van Molokaï.

Troosten

Damiaan besefte maar al te goed dat hij zijn melaatse vrienden niet kon genezen, maar hij kon hen tenminste troosten en er voor hen zijn. Damiaan kon wel huilen als hij de pijn en het verdriet om zich heen zag, maar toch hield hij de moed erin en probeerde hij blij en opgewekt te zijn om zijn ongeneeslijk zieke vrienden een hart onder de riem te steken.

Copyright Damiaan Vandaag

Copyright Damiaan Vandaag

Nabij zijn

Afstandelijkheid stond niet in Damiaans woordenboek, hij wilde de ‘onaanraakbaren’ van Molokaï in alles nabij zijn. “Omringd als ik ben door melaatsen, van ’s morgens tot ’s avonds, zou ik mij willen vermenigvuldigen om hun ellende te verzachten. Met de aalmoezen van enkele liefdadige mensen en met de hulpverlening van de missie kan ik hun die duizend en één troostmiddelen verschaffen die een zieke nodig heeft en die de regering hun niet kan geven”, schreef Damiaan aan zijn broer.

Ik zal er zijn voor jou

En daarmee plaatst Damiaan hart boven hard. Hij rekent niet, maar cijfert zichzelf weg. Al wat hij krijgt of heeft, geeft hij vrij aan wie het nodig heeft. Hij vraagt geen loon naar werken, enkel troostmiddelen voor ‘zijn’ melaatsen. Hij spreekt niet over zichzelf, maar voor de ander. Hij heeft oog voor wie het niet meer ziet zitten. Hij heeft een luisterend oor voor wie er nood aan heeft. Hij heeft een helpende hand voor wie het niet alleen kan. Hij heeft lieve woorden voor wie bemoediging zoekt. Hij heeft een schouder voor wie huilen wil. Hij heeft een glimlach voor wie samen lachen wil. Hij heeft een pleister voor op de wonde, een medicijn voor de pijn. Hij zegt: ‘ik zal er zijn voor jou!’.

damien

De mantelzorger

Daar waar iedereen de hoop opgeeft, de moed verliest, ongeloof de bovenhand neemt en harten verkillen, werkt de mantelzorger ijverig verder. Hij of zij gelooft dat het nodig is. Hij of zij hoopt dat het zin heeft. Hij of zij heeft lief omdat het ertoe doet. De mantelzorger biedt zo krachtig weerwerk tegen elke vorm van nuts- en efficiëntiedenken dat mensen, ziek of gezond, op een zijspoor of buitenspel zet.

De mantelzorger neemt verantwoordelijkheid waar de overheid het laat afweten. De mantelzorger laat mensen primeren boven cijfers. De mantelzorger verdrijft met hartverwarmende initiatieven en volgehouden mensenliefde de kilheid uit de prestatiegerichte samenleving en de koude uit onmenselijke structuren. En zo heeft de mantelzorger de handen vol in onze samenleving. Mantelzorgers zijn niet werkloos!

Een waarlijk menselijke samenleving

De liefde en het mededogen waarmee ze hun medemensen omringen, vormen de basis voor een waarlijk menselijke samenleving. “Geen rechtvaardige samenleving zonder liefde”, beklemtoont de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum. Mantelzorgers zijn zo vaak de stille profeten van een ‘andere’ samenleving. Geen samenleving op neoliberale leest geschoeid waar het elk voor zich is, maar een warme en begripvolle samenleving waar iedereen zijn plaats heeft en zich thuis kan voelen. Damiaan, elke mantelzorger, laat zien dat het kan. Door vol te houden. Alle kleine beetjes maken uiteindelijk het grote verschil!

Ruben Boon

 

De blik van God

Zondag 15 februari zond VRT de TV-mis uit vanuit de Basiliek Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel. Voorganger pastoor Luc Van Hilst hield volgende homilie.

Broeders en zusters,

Bijna tien jaar geleden werd Jozef De Veuster, de toen nog zalige pater Damiaan, verkozen tot grootste Belg. Zijn leven bij de melaatsen van Molokaï spreekt ook in onze tijd tot de verbeelding en tot het hart. Gelukkig maar. Zijn inzet heeft een wereldwijde solidariteit met de melaatsen op gang gebracht. Mensen toen en nu huiveren bij de gedachte dat deze zieken verbannen werden in een afgesloten transitzone in afwachting van het onvermijdelijke kerkhof. En hoewel de samenleving haar verantwoordelijkheid moet nemen en zich bewust moet zijn van het gevaar van de besmettelijke melaatsheid, de zieke blijft een mens en smeekt om een menselijke behandeling. Angst kan leiden tot een wrede omgang met mensen. Denk maar aan het ebolavirus en onze omgang met wie er door besmet zijn. Gelukkig zijn er ook nu mensen als pater Damiaan die de mens blijven zien en liefhebben, ook al is hij ziek en maakt hij ongewild ziek.

In het Oude Verbond was er ook melaatsheid en de ferme, duidelijke omgang om de samenleving te beschermen tegen gevaar. We hebben het voorschrift gehoord in de eerste lezing. De zieke weet wat hem te wachten staat: hij dient apart te wonen, buiten het kamp en de enige communicatie die hem gegund wordt is het uitroepen: onrein, onrein! Het voorschrift drukt zin uit voor realiteit en verantwoordelijkheid. Er bestaat wel degelijk een gevaar voor de samenleving.

Het voorschrift heeft echter nog een diepere grond. De onreinheid betreft niet alleen de buitenkant, ook de binnenkant. De melaatse wordt ook veroordeeld want zijn vreselijke ziekte wordt beschouwd als een straf van God. Hij moet wel iets ergs uitgestoken hebben, hij of zijn familie. Niet alleen zijn huid is onrein, hij is onrein, helemaal en er is geen redding mogelijk. Niet van buiten en niet van binnen. Hij is een levende dode die afgesneden is van iedere relatie, die met de mensen en die met God. Ook de priester heeft gesproken, de duidelijke taal van de verbanning.

In het Nieuwe Verbond vergaat het de melaatse heel anders. Jezus, God zelf, ziet hem en raakt hem aan. Een houding die haaks staat op de duidelijke wet die nochtans goddelijk wordt genoemd. Jezus herstelt de relatie, die met de mens en die met God. In plaats van zichzelf ‘onrein’ te horen roepen, hoort de zieke de stem van God: ‘Ik wil, word rein!’. Het verschil tussen oud en nieuw, is het verschil tussen dood en leven en God zelf maakt dit verschil. Niet de duidelijke wetten en voorschriften, niet de zin voor realiteit en verantwoordelijkheid, maar de liefde die risico’s neemt, dwaze risico’s als het aanraken van een melaatse. Jezus ziet en redt.

Copyright Damiaan Vandaag

Copyright Damiaan Vandaag


Dat is de roeping en de zending van elke christen, van elke navolger van Christus. ‘Niet het eigen voordeel zoeken, maar dat van de gemeenschap opdat allen gered worden’, zegt Paulus. Niet oordelend en veroordelend in de wereld staan, maar reddend. Een echte gemeenschap is daar waar mensen elkaar niet uit het oog verliezen. Een echte christelijke gemeenschap is daar waar mensen elkaar als broeders en zusters blijven zien en liefhebben en redden. Kijken naar elkaar met de blik van God die niet veroordeelt, maar redt, allen nog wel.

Op deze plaats [Basiliek van Scherpenheuvel] heeft pater Damiaan voor zijn vertrek naar de missie gebeden om een goede missionaris, een goede navolger van Christus te mogen worden. En hij heeft Christus nagevolgd, letterlijk het evangelie van vandaag. Hij heeft de verbannen, veroordeelde melaatsen van Molokaï broederlijk aangeraakt met de dwaze liefde van God en ze werden weer mens. Hij heeft het verschil gemaakt tussen dood en leven.

Op deze plaats horen wij vandaag Jezus zeggen: ‘Ik wil, word rein’, zodadelijk gaan wij Hem antwoorden in onze geloofsbelijdenis dat wij dat ook willen. Straks zal Hij ons in de communie aanraken met zijn eigen lichaam, zich helemaal aan ons toevertrouwen en wij zullen dankbaar beamen. Zoals Damiaan destijds, kijken wij naar hetzelfde genadebeeld. Maar hebben we ook hetzelfde gebed tot Onze-Lieve-Vrouw? Help mij dat ik een goede missionaris, een goede navolger van Christus mag worden.

Luc Van Hilst

 

Een bewogen grensganger

Damiaan was een bewogen grensganger, bewogen om het leed, de ziekte, de eenzaamheid van zijn mensen. Hij had niet enkel medelijden met hen. Hij leefde en leed echt met hen mee. Voor zieken en gewonden had hij een woord, een onderdak.
Hij was een grensganger. Hij maakte geen afrasteringen en scheidingsmuren. Hij trok geen afgeronde krijtlijnen. Voortdurend overschreed hij de grens tussen ziek en gezond, tussen wet en liefde, tussen gezag van boven en eigen geweten.
Hij was gekomen ‘opdat zij leven zouden hebben’. Daarom vocht hij dagelijks tegen de dood, tegen de wanhoop, tegen de structuren. Hij hergaf zijn mensen hoop, toekomst, vrijheid en een begin van vrede. Vruchten van Gods Koninkrijk. Daarbij ging hij geen enkel conflict uit de weg, met wie dan ook. Wat had Christus anders gedaan? Hij had maar een bedoeling: zijn mensen weer mens laten zijn. Hij wilde hen kost wat kost de overtuiging geven: jij bent de moeite waard. Jij mag er zijn. Kies voor het leven.
En in de zorgende aanwezigheid van Damiaan konden de mensen iets ervaren en vermoeden
van Gods eigen zorg en goedheid. Godsdienst werd er vertaald in mensenliefde. Omdat Damiaan zo gedaan heeft, leeft hij onder ons voort tot op de dag van vandaag.

(Naar Damiaan Special, Inter Nos, n° 2, april 1989, p. 39)

Copyright afbeelding: Damiaan Vandaag

Bedankt Damiaan!

Dagelijks schrijven mensen hun wensen en hun intenties in een boek dat op het graf van Damiaan ligt. Mensen van oost en west, noord en zuid, in hun eigen taal; mensen die regelmatig het graf bezoeken of mensen die het toevallig ontdekken tijdens een bezoek aan Leuven:

Bedankt voor de persoon wie je was
Bedankt voor de persoon die je nog steeds bent
Bedankt voor de inspiratie die je elke dag nog geeft aan duizenden mensen
Je was, je bent en je zal altijd een lichtend voorbeeld blijven

De waarde van het leven
wordt bepaald door wat men
over heeft voor zijn naaste.
Als men zijn leven veil heeft voor de ander,
kan men nooit vergeten worden.

 

 

Een nieuwe naam, een nieuw begin

Op 2 februari 1859, het feest van Maria Lichtmis, begon Jozef De Veuster uit Tremelo-Ninde aan zijn religieus leven als koorbroeder. Jozef kreeg hierbij een nieuwe naam. Voortaan zou hij als Damiaan door het leven gaan. Die nieuwe naam verwijst naar  dokter Damianus over wie Damiaan als kind al gehoord moet hebben toen zijn moeder geregeld heiligenlevens voorlas. Samen met zijn tweelingbroer Cosmas was Damianus, volgens de christelijke traditie, actief als dokter in het Syrië van de tweede eeuw na Christus. De twee broers waren echte ‘dokters voor het volk’ die gratis hun medische diensten aanboden.  Aan het begin van de derde eeuw ontsnapten ze niet aan de wrede christenvervolgingen onder de Romeinse keizer Diocletianus. Deze getuigen van het christelijke geloof bekochten hun inspiratie en engagement met hun leven. Hun getuigenis inspireerde velen.
Hoe profetisch bleek deze naamkeuze achteraf! Ook Damiaan legde op bijzondere wijze getuigenis af van zijn geloof. Het begon voor hem met een nieuwe naam op 2 februari 1859…